php 7.2 Wiatraki w Polsce

  wiatraki.org.pl

2020-08-06
     


Typy i konstrukcja wiatrak贸w

   Wiatraki mo偶na podzieli膰 pod wieloma wzgl臋dami. Podstawowy podzia艂 to typy wiatrak贸w wg ich konstrukcji. Wt贸rnym podzia艂em jest podzia艂 wg przeznaczenia poniewa偶 takie same konstrukcyjnie wiatraki napedza艂y r贸偶ne urz膮dzenia, wiatraki zbo偶owe nap臋dza艂y ko艂a m艂y艅skie, witraki odwadniajace napedza艂y mechanizmy czerpakowe... itd.

Typy wiatrak贸w (wg konstrukcji)

- ko藕lak
- holenderski
- paltrak
- wiatrak sok贸lski
- wiatrak czerpakowy

ko藕lak

Najstarszym i najpopularniejszym typem wiatraka wyst臋puj膮cym na ziemiach polskich jest wiatrak koz艂owy, czyli "ko藕lak". Ich nazwa pochodzi od koz艂a, czyli specjalnej podstawy, na kt贸rej spoczywa艂 ca艂y korpus budowli. Wystepowa艂y one ju偶 w pierwszej 膰wierci XIV wieku na Kujawach i w Wielkopolsce, natomiast rozpowszechnienie ich stosowania przypada na wiek XV.
Ko藕laki dotrwa艂y bez zasadniczych zmian konstrukcyjnych do XX wieku i stanowi艂y najliczniejsz膮 grupe wiatrak贸w. Ich cech膮 charakterystyczn膮 jest to, 偶e ca艂y budynek wiatraka wraz ze skrzyd艂ami jest obracalny wok贸艂 pionowego, drewnianego s艂upa tzw. sztembra. Sztember podparty jest najcz臋ciej czterema zastrza艂ami, a jego dolne zako艅czenie tkwi w dw贸ch krzy偶uj膮cych si臋 podwalinach. Tak skonstruowane podparcie budynku wiatraka nosi nazw臋 koz艂a. 艢ciany wiatraka posiadaj膮 konstrukcj臋 szkieletow膮 drewnian膮 i s膮 艣cianami wisz膮cymi zawieszonymi na ko藕le za po艣rednictwem odpowiednich belek o bardzo du偶ych przekrojach poprzecznych ("m膮cznica" i "pojazdy"). Po艂膮czenie korpusu z koz艂em by艂o ruchome i umo偶liwia艂o obracanie wiatraka wok贸艂 jego osi.
By艂o to konieczne, gdy偶 m艂ynarz musia艂 dostosowa膰 pozycj臋 wiatraka do kierunku wiatru. W obr贸ceniu ca艂ej konstrukcji pomaga艂 mu wystaj膮cy z tylnej (przeciwnej skrzyd艂om) 艣ciany wiatraka specjalny d艂ugi dyszel wsp贸pracuj膮cy z ko艂owrotem, za pomoc膮 kt贸rego nastepowa艂o nastawianie budynku 艣migami do kierunku wiatru. Za pomoc膮 dyszla ko艅 lub dw贸ch m臋偶czyzn mog艂o obr贸ci膰 wiatrak, kieruj膮c go na wiatr.

wiatrak ko藕lak

Wiatrak ko藕lak posiada艂 trzy kondygnacje: kondygnacja dolna by艂a wy艂aczona z u偶ytkowania, jako 偶e by艂a zaj臋ta przez konstrukcj臋 koz艂a, za艣 na kondygnacji 艣rodkowej i g贸rnej odbywa艂a si臋 produkcja m膮ki. Mechanizm miel膮cy zbo偶e, a wi臋c z艂o偶enie kamieni m艂y艅skich, znajdowa艂 si臋 na III kondygnacji. Nap臋d urz臋dze艅 m艂y艅skich odbywa艂o si臋 za pomoc膮 drewnianego wa艂u skrzyd艂owego i osadzonego na nim ko艂a palecznego, kt贸rego 艣rednica dochodzi艂a do 4 m. Wszystkie mechanizmy i przekadnie wykonane by艂y z element贸w drewnianych po艂膮czonych ze sob膮 bez u偶ycia stali. Tak wi臋c dawniej m艂ynarz musia艂 by膰 tak偶e wytrawnym cie艣l膮.

do g贸ry

wiatrak holenderski (wie偶owy)

W wieku XVII zostaje wprowadzony w Europie nowy typ wiatraka o nieruchomym korpusie, oraz spoczywaj膮c膮 na nim obracaln膮 bry艂臋 dachu o podstawie ko艂owej obracaj膮c膮 si臋 na 艂o偶ysku posadowionym na oczepie wie臋cz膮cym 艣ciany u g贸ry. Zdolno艣膰 obrotu "czapy" dachu o 360 stopni pozwala艂a na ustawianie powierzchni skrzyde艂 prostopadle do kierunku wiatru.

Wiatrak typu holenderskiego, murowany w L臋dzinie , XIX w.(woj. zachodniopomorskie)

Pozosta艂a cz艣膰 budynku, za艂o偶ona na rzucie o艣mioboku lub ko艂a , drewniana lub murowana, nie zmienia艂a nigdy swego po艂o偶enia. Ojczyzn膮 wiatrak贸w holenderskich, jak sama nazwa wskazuje, jest Holandia. Wiatraki holenderskie przyj臋y si臋 g艂贸wnie na zachodnich i p贸艂nocnych rubie偶ach Polski pocz膮wszy od XVIII wieku, ale nigdy nie wypar艂y starszego typu wiatrak贸w, czyli ko藕lak贸w.

Wiatrak typu holenderskiego , drewniany z Zygmuntowa , 1922 r.(woj. lubelskie)

Wn臋trze holendra by艂o w por贸wnaniu z ko藕lakiem przestronniejsze i posiada艂o wieksz膮 powierzchnie u偶ytkow膮, za艣 liczba kondygnacji waha艂a si臋 mi臋dzy 3 i 5. Skrzyd艂a osadzone by艂y na poziomym wale skrzyd艂owym zamocowanym w przestrzeni dachu. Ruch obrotowy tego wa艂u przenoszony by艂 przez ko艂o paleczne na ruch obrotowy pionowego wa艂u przechodzacego przez wszystkie kondygnacje. Pionowy wa艂 obrotowy umieszczony w centralnym punkcie wiatraka umo偶liwia艂 dowolne umieszczanie maszyn na r贸nych kondygnacjach. Z艂o偶e艅 kamieni m艂y艅skich mog艂o by膰 wiecej ni偶 w ko藕lakach i nie musia艂y sie one znajdowa膰 na najwy偶szej kondygnacji. Niekt贸re holendry posiada艂y ca艂kowicie zautomatyzowany proces przemia艂u: wyposa偶ane by艂y w dodatkowe wirniki (prostopad艂e do skrzyde艂 g艂贸wnych) umo偶liwiaj偶ce automatyczne ustawianie skrzyde艂 do kierunku wiatru, skrzyd艂a by艂y czasami wyposa偶ane w specjalne 偶aluzje, kt贸re zmienia艂y swoje po艂o偶enie w zale偶nosci od pr臋dko艣ci wiatru.

do g贸ry

partlak

Wiatrak parltak zwany r贸wnie偶 rolkowym posiada艂 cechy wsp贸lne zar贸wno z m艂ynem koz艂owym, jak i z holenderskim. Bry艂膮 przypomina艂 ko藕laka (艣ciety ostros艂up na planie prostok膮ta w proporcjach zbli偶onego do kwadratu, dach dwuspadowy z nacz贸kiem od strony skrzyde艂), za艣 zasada obrotu budynku skrzyd艂ami do kierunku wiatru zapo偶yczona zosta艂a z holendra, z tym 偶e p艂aszczyzna obrotu znajdowa艂a si臋 tutaj nisko, jak najbli偶ej terenu. W ten spos贸b ca艂y budynek powy偶ej podmur贸wki by艂 obracalny, a jego podstaw臋 stanowi艂o 艂o偶ysko ko艂owe (drewniany korpus paltraka spoczywa艂 na specjalnych metalowych rolkach, kt贸re toczy艂y si臋 po okr膮g艂ym torze jezdnym).

Wiatrak partlak z Budzynia , (woj. wielkopolskie, powiat Chodzie偶)

To techniczne udoskonalenie, u艂atwiaj膮ce manewrowanie wiatrakiem, wprowadzono w艂a艣ciwie dopiero w XIX wieku. Wiatraki rolkowe posiada艂y trzy kondygnacje, natomiast uk艂ad wn臋trza zapo偶yczany by艂 albo z ko藕lak贸w, albo z holendr贸w (wyst臋powa艂 w贸wczas pionowy wa艂 przechodz膮cy przez wszystkie kondygnacje).
Pierwsza stanowi fundament zbudowany na planie ko艂a, wykonany z kamieni lub ceg艂y. W fundament ten wbudowane s膮 szyny wraz z urz膮dzeniem , rolkami umo偶liwiaj膮cymi obr贸t budynku za pomoc膮 dyszla kierujac go w stron臋 wiatru.

do g贸ry

wiatrak sok贸lski

Odr臋bnym rodzajem wiatrak贸w spotykanych jedynie w p贸艂nocno-wschodniej cz臋ci naszego kraju, w okolicach Sok贸艂ki k. Bia艂egostoku, s膮 wiatraki "sok贸lskie". S膮 to obiekty konstrukcj膮 budynk贸w i mechanizm贸w wewn臋trznych zbli偶one do "ko藕lak贸w". Ich cech膮 charakterystyczn膮 s膮 kamienne fundamenty w kszta艂cie 艣ci臋tego sto艂ka, stanowi膮ce ich podstaw臋.

Podstawa wiatraka sok贸lskiego z Minkowic, ok. 1900 r. (woj. podlaskie)

Sto艂ek ten zwany kopcem, wykonany z polnych kamieni i cementowo-wapiennej zaprawy, pe艂ni艂 funkcj臋 podpory obrotowej m艂yna. W jego osi wmurowany jest s艂up,zwany sztembrem, na kt贸rym wspiera si臋 budowla si臋gaj膮ca drugiego pi臋tra.

Tak zbudowane wiatraki wyst臋puj膮 w Polsce na bardzo ograniczonym obszarze (w tr贸jk膮cie mi臋dzy Sok贸艂k膮, Ku藕nic膮 Bia艂ostock膮 i Krynkami), dlatego wydzielone zosta艂y w osobn膮 grup臋 i nazwane wiatrakami "sok贸lskimi".

Tekst opracowano przy wykorzystaniu literatury:
"W krainie sok贸lskich wiatrak贸w", Dominika Karolczuk, "Globtroter" fragmenty artyku艂u.

do g贸ry

wiatraki czerpakowe

Wiatraki czerpakowe by艂y wiatarkami odwadniaj膮cymi czyli wyr偶nia je mechanizm , kt贸ry napedzaj膮. Zdecydowa艂em si臋 zamie艣ci膰 je jako osobny typ wiatraka poniewa偶 szczeg贸lne jest ich znaczenie na ziemiach polskich.

呕u艂awski wiatrak czerpakowy (fotografia archiwalna)

W Polsce wyst臋powa艂y wiatraki czerpakowe szczeg贸lnie na 呕u艂awach, niestety nie zachowa艂 si臋 w terenie 偶aden z nich. Ko藕lak by艂 najpopularniejszym i najprostszym typem 偶u艂awskiego wiatraka odwadniaj膮cego.Jego niedu偶y budynek roboczy, o bryle zbli偶onej do sze艣cianu, by艂 osadzony na drewnianej lub ceglanej podmur贸wce i obracany do wiatru. Wiatraki czerpakowe stawiano nad kana艂ami wyposa偶onymi w odpowiednie 艣luzy. Rynny 艣luz by艂y nieco szersze od 艂opat ko艂a. Tymi rynnami wiruj膮ce czerpaki przepycha艂y wod臋 do s膮siaduj膮cego z wiatrakiem wy偶szego akwenu. W okresach susz ko艂a wirowa艂y w kierunku odwrotnym. Z odwadniaj膮cych stawa艂y si臋... nawadniaj膮ce.

do g贸ry

wiatraki turbinowe

Wiatraki turbinowe to szczeg贸lny rodzaj m艂yn贸w wietrznych. Zbudowane s膮 z nieruchomego budynku posadowionego na sta艂e, posiadaj膮ce ko艂o wiatrowe lub turbin臋 osadzon膮 na niewysokim maszcie ustawiane do kierunku wiatru. Drewniany budynek z dwuspadowym dachem posiada艂 do kilku m2 powierzchni.

Wiatrak turbinowy z wsi Markowice G贸rne

Pierwsze tego typu samodzielne urz膮dzenia, s艂u偶膮ce do mielenia ziarna, pojawi艂y si臋 pod koniec XIX w. na Pog贸rzu Cieszy艅skim i na Podkarpaciu. Aktualnie mo偶na je spotka膰 na terenie G贸rnego 艢l膮ska (powieterniok) i Malopolski. Na terenie G贸rno艣l膮skiego Parku Etnograficznego w Chorzowie znajduje si臋 wiatrak turbinowy z Zebrzydowic z 1904 roku. W miejscowo艣ci Ropa ko艂o Gorlic powsta艂a spora liczba wiatrak贸w turbinowych zwanych wiatrakami ropskimi. By艂y one konstruowane przez reemigrant贸w z USA w latach 50-tych XX w.

do g贸ry








2006-2007
Strona wykonana w ramach pracy dyplomowej na studiach podyplomowych w Wyzszej Szkole Bankowej w Poznaniu